Ζάκυνθος Πολιτισμός

Η Ζάκυνθος του Πολιτισμού

Η Ενετοκρατούμενη Ζάκυνθος, καταφύγιο του Τουρκοκρατούμενου Ελληνισμού, γίνεται το χωνευτήρι της γόνιμης αλληλεπίδρασης στοιχείων Ανατολής και Δύσης, απ' όπου «θα ξεπηδήσει ένα κοινό νέο πνεύμα που θα εκφρασθεί μ' όλες τις μορφές της τέχνης, την αρχιτεκτονική, την ποίηση, τη μουσική, το θεατρικό λόγο, τη ζωγραφική».(1)

Ο πολιτισμός της Ζακύνθου, πλούσιος σε μορφές και πληθωρικός σε έργα, αποτελεί την έκφραση μίας πολύχρονης και πολυκύμαντης ιστορικής περιόδου. Αποτελεί τον «καθρέφτη μίας εύρωστης, πλούσιας, ανήσυχης και χαρούμενης κοινωνίας, που αγκάλιασε, γέννησε και φιλοξένησε κάθε μορφής τέχνη».

 

Ζωγραφική
Στον 17ο και κυρίως κατά τον 18ο αιώνα, αναπτύσσεται «μια αυτόνομη καλλιτεχνική παράδοση, ανοιχτή στις σύγχρονες τάσεις και τους τρόπους της δυτικής τέχνης που σηματοδοτεί το τέλος της κρητικής σχολής»(2) και δημιουργεί τη λεγόμενη Επτανησιακή Σχολή.
Τα έργα της Επτανησιακής σχολής χαρακτηρίζονται από ρεαλισμό και θεατρικότητα.
«.Η θρησκευτική ζωγραφική.», κύρια παραγωγή της Επτανησιακής Σχολής, χωρίς να εξαιρείται η κοσμική ζωγραφική και τα πορτραίτα, στρέφεται ολοκληρωτικά «.στο μανιερισμό, το μπαρόκ, τη φλαμανδική ζωγραφική.Επικρατεί η ελαιογραφία, εισάγονται στοιχεία της κοσμικής τέχνης, αποτυπώνεται η έκφραση έντονων συναισθημάτων, εισάγονται νέοι κύκλοι θεμάτων., ενώ στους ναούς μεγάλοι πίνακες αντικαθιστούν τις τοιχογραφίες».(3)
Κύριοι εκπρόσωποι της Επτανησιακής Σχολής είναι οι ζωγράφοι : Παναγιώτης και Νικόλαος Δοξαράς, Νικόλαος Κουτούζης και Νικόλαος Καντούνης.
Ζακυνθινοί ζωγράφοι παραμένουν επηρεασμένοι από την Επτανησιακή σχολή μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα.
Αντιπροσωπευτικά δείγματα ζωγραφικής της Επτανησιακής Σχολής βρίσκονται στο Μεταβυζαντινό Μουσείο Ζακύνθου.

Μουσική
Στον 4ο π.Χ. αιώνα τοποθετείται η απαρχή της μουσικής ζωής στη Ζάκυνθο με το Ζακύνθιο μουσικό Πυθαγόρα.
Μετά τον 17ο αιώνα, αναπτύσσεται, πρώτα, η εκκλησιαστική μουσική, η οποία διαμορφώνει ένα καθαρά ζακυνθινό τύπο, «.που μοιάζει μεν με το βυζαντινό.αλλά ψάλλεται με δυτική τετραφωνία.»(4)
«.Η αρέκια, τετράφωνο, ζακυνθινό, λαϊκό τραγούδι, αποτελεί.μια τοπική αποκλειστικότητα, γνήσιο δημιούργημα και έκφραση της λαϊκής μούσας, καμιά φορά και της λόγιας ποίησης.»(5). Η αρέκια συνεχίζει και σήμερα να τραγουδιέται στη Ζάκυνθο.
Στο 19ο αιώνα η Ζάκυνθος φθάνει στο αποκορύφωμα της μουσικής ακμής της.
«.η Ζάκυνθος δηλώνει μουσικά παρούσα αφομοιώνοντας και διαπλάσσοντας τη μουσική κουλτούρα της Ευρώπης.Θέατρα, τραγουδιστές, ορχήστρα πνευστών, ερασιτεχνικές ορχήστρες και συνθέτες όπερας.»(6)
«.Το 1816 ιδρύεται στη Ζάκυνθο ο πρώτος στην Ελλάδα Φιλαρμονικός Σύλλογος...»(7)
Οι Ζακυνθινοί λατρεύουν την όπερα. Ο Ζακυνθινός «.Παύλος Καρρέρ είναι ο κορυφαίος και ο πιο σημαντικός, εκτός ίσως από τον Σαμάρα, επτανήσιος συνθέτης όπερας.»(8)
« .Το κωμειδύλλιο,.διεκδικεί κι αυτό από τη Ζάκυνθο, την 'πρώτη' του στον Ελληνικό χώρο.»(9)
Η ζακυνθινή καντάδα και σερενάτα ολοκληρώνονται και ακμάζουν στον 19ο αιώνα, εξακολουθώντας να θέλγουν ακουστικά μέχρι τις μέρες μας.
Οι μαντολινάτες, για τη Ζάκυνθο, αποτελούν μελωδική πραγματικότητα και όχι μόνο απόηχο μίας παράδοσης, μέχρι και σήμερα, που συνεχίζουν ακμαία την παρουσία τους στα μουσικά πράγματα.
Η σύντομη παρουσία του Ζακυνθινού συνθέτη Δημήτρη Λάγιου στο Ελληνικό μουσικό στερέωμα, οι φιλαρμονικές, τα μουσικά σύνολα, οι χορωδίες, τα ωδεία, δείχνουν μια Ζάκυνθο μουσικά ακμαία και δημιουργική μέχρι τις μέρες μας.

Ποίηση
Η καλλιέργεια ενός πολιτισμού υψηλής στάθμης, με κορύφωσή του στον 18ο αιώνα, είχε, σαν αποτέλεσμα του καιρού τους, την παρουσία δύο μορφών που σφράγισαν την Ελληνική ποίηση. Ο Ανδρέας Κάλβος και ο Διονύσιος Σολωμός διαμόρφωσαν την εξέλιξη της νεοελληνικής ποίησης.
Ο Εθνικός ποιητής της Ιταλίας Ugo Foscolo γεννήθηκε στη Ζάκυνθο.
Σήμερα, ζούν και δημιουργούν στη Ζάκυνθο μία πλειάδα πνευματικών ανθρώπων που αθόρυβα μοχθούν και πλουτίζουν την νέα ελληνική ποίηση.

Αρχιτεκτονική
Αρχιτεκτονικά έργα ή απομεινάρια έργων αυτού που συνέθεσε την Αρχιτεκτονική της Ζακύνθου βρίσκονται διάσπαρτα σήμερα σε ολόκληρο το νησί.
Ανάμεσα στην ψυχρότητα του μπετόν και της ασφάλτου το μάτι αναπαύεται με ευχάριστο ξάφνιασμα πάνω σε μισοερηπωμένα μοναστήρια, σε ελληνοποιημένες μορφές μπαρόκ, σε πυργοειδή καμπαναρία με τις γλυπτές τους διακοσμήσεις, σε πορτόνια, πηγάδια, πεζούλια, μαϊστρες, σε απομεινάρια παλιών αρχοντικών και μισοσβησμένα οικόσημα, σιωπηλούς μάρτυρες μιάς αρχιτεκτονικής δια μέσου της οποίας «.αναδύεται ενιαίο και διάχυτο το πνεύμα της εποχής, αυτό που, οι κοινωνικές και άλλες συνθήκες, οι λογισμοί και οι διαθέσεις, ενέπνευσε τους τεχνίτες κατά την σύλληψη και την εκτέλεση των έργων τους.»(10)

Ομιλίες
Δεν μπορούμε να μιλάμε για θέατρο στη Ζάκυνθο, χωρίς να αναφερθούμε στις «ομιλίες».
« Οι 'ομιλίες' είναι ιδιότυπο λαϊκό θέατρο που αναπτύχθηκε το 17ο και 18ο αιώνα με την επίδραση του Κρητικού Θεάτρου και της Comedia dell' arte. Τελικά δημιουργήθηκαν 'ομιλίες' ζακυνθινές. Η ζακυνθινή δημιουργία απαλλάχτηκε τελείως από την κρητική επίδραση. Η παράδοση καλύπτει όλο το 19ο αιώνα. Οι Ζακυνθινοί όμιλοι συνεχίζουν να παίζουν διασκευασμένα τα κρητικά έργα, τα έργα του παλιότερου και του σημερινού ζακυνθινού λαϊκού θεάτρου. Στις 'ομιλίες' παίζουν αποκλειστικά άντρες ηθοποιοί, που υποδύονται και τους γυναικείους ρόλους, φορώντας μάσκες. Το κείμενο είναι δεκαπεντασύλλαβος στίχος που απαγγέλλεται με μακρόσυρτη προφορά .»(13)
Λαϊκοί όμιλοι από την πόλη, και κυρίως από τα χωριά, συνεχίζουν αυθεντική την παράδοση των 'ομιλιών' και στον 21ο αιώνα, γράφοντας και παριστάνοντας 'ομιλίες' με θέματα ζωντανά, καυτηριάζοντας και σατιρίζοντας την καθημερινή πραγματικότητα της Ζακύνθου.

Από την ομιλία του Διονύση Γιατρά "η Δούλα", που παίχτηκε από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Αγαλά τις Απόκριες του 2005.

O Σεισμός
«. Η Ζάκυνθος, όπως και ολόκληρη η σειρά των νησιών του Ιονίου, χαρακτηρίζεται από πολυάριθμους σεισμούς.
Η ιστορία της Ζακύνθου είναι κυριολεκτικά γεμάτη από τέτοιους σεισμούς και καταστροφές αλλεπάλληλες.»(14)
Οι τελευταίοι καταστροφικοί σεισμοί συνέβησαν στις 12 Αυγούστου 1953. Το 94% των κτιρίων του νησιού κατεδαφίστηκαν. Η πυρκαγιά που ξέσπασε ολοκλήρωσε την καταστροφή. Η πόλη ισοπεδώθηκε.
Το 1953 αποτελεί ημερομηνία ορόσημο για την οικονομική, πολιτική, πολιτιστική πορεία της ιστορίας της Ζακύνθου. Τίποτα πια δεν είναι το ίδιο. Οι σεισμοί δημιούργησαν βαθύ ρήγμα ανάμεσα στη Ζάκυνθο του χθες και στη Ζάκυνθο του σήμερα. Έκοψαν το νήμα μίας αδιάλειπτης πορείας. Η φυσιογνωμία της πόλης και των χωριών μας αλλοιώθηκε. Λίγες μαρτυρίες ενός πολιτισμού 500 χρόνων παραμένουν σήμερα ζωντανές στο νησί. Οι ιστορικές μνήμες χάνονται και νέοι Ζακυνθινοί προσπαθούν να πραγματώσουν τη ρήση του Ποιητή (Διονύσιος Σολωμός) «Το χάσμα π' άνοιξε ο σεισμός ευθύς εγιόμησε άνθη», όχι πάντα με επιτυχία.
Δεν είναι παράτολμο να μιλάμε για δύο εποχές της Ζακύνθου. Την εποχή πριν και την εποχή μετά τους σεισμούς του 1953.
Η μετασεισμική Ζάκυνθος είναι ένα σύγχρονο νησί, που ζει στη δίνη της τουριστικής ανάπτυξης.
Λάτρεις των ιστορικών πολιτιστικών της παραδόσεων επιχειρούν, διαμέσου όχι πάντα ευνοϊκών συνθηκών, να φέρουν στο παρόν στοιχεία ενός πολιτιστικού παρελθόντος, που διακόπηκε βίαια. Την πιο αξιόλογη προσπάθεια, στον τομέα του πολιτισμού της μετασεισμικής εποχής, αποτελούν οι Συναντήσεις Λαϊκού και Μεσαιωνικού Θεάτρου, που άρχισαν στα μέσα της δεκαετίας του '60, διακόπηκαν στα χρόνια της δικτατορίας και σταμάτησαν οριστικά στις αρχές της δεκαετίας του '80.
Πολιτιστικοί σύλλογοι, εταιρείες μελέτης, λαϊκοί όμιλοι, χορωδίες, φιλαρμονικές, πνευματικοί άνθρωποι και νέοι καλλιτέχνες δίνουν το όραμα μίας νέας Ζακύνθου, που θέλει να συνδέσει το νήμα με το χαμένο παρελθόν. για να γιομίσει άνθη το χάσμα που άνοιξε ο σεισμός.

(1) ΔΙΟΝΥΣΗ Α. ΖΗΒΑ : « Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ»
(2)ΖΩΗ Α. ΜΥΛΩΝΑ : «ΜΟΥΣΕΙΟ ΖΑΚΥΝΘΟΥ»
(3)ΖΩΗ Α. ΜΥΛΩΝΑ : «ΜΟΥΣΕΙΟ ΖΑΚΥΝΘΟΥ»
(4),(5),(6),(7),(8),(9) ΣΤΕΛΙΟΣ ΤΖΕΡΜΠΙΝΟΣ : «200 χρόνια μουσικής στη Ζάκυνθο»
(10) ΔΙΟΝΥΣΗ Α. ΖΗΒΑ : «Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ»)
(11) ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ Α. ΡΩΜΑ : «ΚΕΙΜΕΝΑ»)
(12)ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ : «ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ»
ΚΕΙΜΕΝΟ ΝΙΚΙΑ ΛΟΥΝΤΖΗ (ΘΕΑΤΡΑ ΣΤΗ ΖΑΚΥΝΘΟ)
(13) Δ' ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΛΑΪΚΟΥ ΚΑΙ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ
(14) ΔΙΟΝΥΣΗ Α. ΖΗΒΑ : «Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ»